{"id":14209,"date":"2017-01-16T09:43:58","date_gmt":"2017-01-16T08:43:58","guid":{"rendered":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/?p=14209"},"modified":"2017-01-18T07:28:21","modified_gmt":"2017-01-18T06:28:21","slug":"om-van-te-watertanden","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/2017\/01\/16\/om-van-te-watertanden\/","title":{"rendered":"Om van te watertanden"},"content":{"rendered":"

Het was een \u2018finale om van te watertanden\u2019<\/a> schreven ze bij de NOS in een voorbeschouwing van de \u2018droomfinale\u2019 van het WK darts begin van dit jaar. De finale is trouwens gewonnen door Michael van Gerwen, de nummer 1 van de wereldranglijst.<\/p>\n

<\/a>

Bekijk het boek bij bol.com<\/p><\/div>\n

Naar aanleiding van het stukje van de NOS heb ik met collega\u2019s nagedacht over dat watertanden<\/em><\/strong>. Een gek woord is dat. Dat vonden ze kennelijk ook bij Onze Taal en ze hebben er een Taaladvies<\/a> over gemaakt. Het woord heeft vooral betrekking op eten en drinken en drukt uit, dat iets \u2018bijzonder smakelijk lijkt\u2019. Dat zal ook wel het motief achter de naamgeving van Theeschenkerij Watertanden<\/a> in Jaarsveld zijn.<\/p>\n

Het overdrachtelijke gebruik van water<\/em> voor speeksel kennen we in het Duits ook: das Essen machte ihm den Mund w\u00e4ssrig<\/em> of ook das Wasser lief ihm im Mund zusammen<\/em> (beim Anblick des Essens). We kunnen het ook voor andere dingen dan eten gebruiken: \u201cjemandem den Mund w\u00e4ssrig machen<\/em> (umgangssprachlich: durch enthusiastische Schilderungen jemandes Verlangen nach etwas erregen)\u201d (Duden<\/a>). Een vergelijkbare betekenis vinden we ook bij watertanden<\/em>, bijvoorbeeld in die NOS-kop over de darts-finale. Volgens Onze Taal kun je het woord gebruiken om aan te geven dat \u2018iets je heel mooi, goed of gunstig lijkt\u2019.<\/p>\n

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) brengt watertanden<\/em> in verband met andere \u2018op gelijkaardige wijze gevormde samenstellingen\u2019, waarmee ze bedoelen: samenstellingen van een werkwoordstam gevolgd door een zelfstandig naamwoord dat een lichaamsdeel aanduidt. Voorbeelden zijn klappertanden, knipogen, kwispelstaarten, schuimbekken, schuddebuiken, stampvoeten, traanogen<\/em>. Het eerste element van watertanden<\/em> is in deze interpretatie dus niet het zelfstandig naamwoord water<\/em>, maar het werkwoord wateren<\/em>. En de letterlijke parafrase is dan \u2018de tanden wateren\u2019, vergelijkbaar met \u2018(met) de tanden klapperen\/knarsen\u2019 \u2192 klappertanden, knarsetanden<\/em>. Enigszins geformaliseerd ziet de structuur er dus zo uit: [V + N]V<\/sub><\/p>\n

Werkwoorden als plukharen<\/em> (\u2018vechten\u2019) of schuumbekken<\/em> vinden we al in het Middelnederlands. En in zijn treurspel Lucifer<\/em> uit 1654 laat Vondel Belzebub zeggen: \u201cWie zou niet watertanden naar aertsche leckerny?\u201d Het gaat dus om een oud woordvormingspatroon en bovendien om een patroon dat we alleen in het Nederlands vinden. Jacoba van Lessen heeft daar in haar proefschrift over \u2018Samengestelde naamwoorden in het Nederlandsch\u2019 (1928) al op gewezen. Ze merkt op dat dit \u2018een eigenaardig soort van samengestelde verba\u2019 is dat in andere Indogermaanse talen niet voorkomt (p. 108).<\/p>\n

Je kunt je afvragen hoe je de structuur en de vorming ervan moet verantwoorden. Immers, net als in de andere Germaanse talen wordt in Nederlandse samenstellingen de woordsoort en het geslacht over het algemeen bepaald door het tweede element, het woord dat rechts staat (de waterleiding, het leidingwater<\/em>). Dat geldt ook voor verbale samenstellingen: stofzuigen<\/em> of beeldhouwen<\/em> zijn werkwoorden, omdat het rechterlid een werkwoord is (zuigen, houwen<\/em>). Stofzuigen<\/em> is een soort van zuigen<\/em> en het zelfstandig naamwoord bepaalt die activiteit nader.<\/p>\n

Bij watertanden, knarsetanden<\/em> enz. lijkt het eerder andersom. Een werkwoord tanden<\/em> bestaat niet (althans niet in een relevante betekenis); die woorden kunnen dus geen \u2018normale\u2019 samenstellingen zijn. Gaat het dan misschien om de impliciete transpositie (conversie) van een mogelijke, maar niet bestaande samenstelling watertand<\/em> (of knarsetand)<\/em> naar een werkwoord? Nominale V+N-samenstellingen zijn immers vrij gewoon (kookpot, koopavond<\/em>). Alleen: een watertand<\/em> of een knarsetand <\/em>die de basis zou kunnen vormen, bestaat niet. Voor andere woorden lijkt zo\u2019n interpretatie wat makkelijker: voor schuimbekken<\/em> of knipogen<\/em> kunnen we misschien wel een nominale samenstelling schuimbek<\/em> of knipoog<\/em> als basis aannemen die dan door impliciete transpositie ook al werkwoord gebruikt kan worden.<\/p>\n

Hoe dan ook – het is een bijzonder woordvormingspatroon, waarvoor we in het Duits geen direct equivalent hebben. Ik geef een paar voorbeelden met mogelijke vertalingen ter illustratie:<\/p>\n

knarsetanden<\/em> – mit den Z\u00e4hnen knirschen
\nklappertanden<\/em> – mit den Z\u00e4hnen klappern
\nknipogen<\/em> – blinzeln, zwinkern
\nde hond kwispelstaartte van vreugde<\/em> – der Hund wedelte vor Freude mit dem Schwanz
\nzij schuimbekt van woede<\/em> – sie sch\u00e4umt vor Wut
\nhij stampvoette van woede<\/em> – er stampfte vor Wut mit den F\u00fc\u00dfen (auf)
\nschuddebuiken van het lachen<\/em> – sich vor lachen den Bauch halten
\nzij zit te traanogen<\/em> – ihr tr\u00e4nen die Augen
\nnaar iets reikhalzen<\/em> – etwas sehns\u00fcchtig herbeisehnen<\/p><\/blockquote>\n

Wel heeft het Duits een paar deelwoorden die als adjectief gebruikt worden en die op het eerste gezicht lijken op de Nederlandse samenstellingen, zoals augenzwinkernd<\/em> – knipogend<\/em> of z\u00e4hneknirschend<\/em> – knarsetandend<\/em>, maar hier staat het zelfstandig naamwoord v\u00f3\u00f3r het werkwoord, precies andersom dus dan in het Nederlands. Dat is dan weer wel de structuur die ook in het Nederlands de gewone is voor dergelijke deelwoorden: adembenemend, afschuwwekkend<\/em> etc. En daarom zijn er soms ook twee mogelijkheden: knarsetandend<\/em> en tandenknarsend<\/em> of ook halsreikend<\/em> naast het oudere reikhalzend<\/em>.<\/p>\n

Ten slotte nog een keer die finale om van te watertanden<\/em>; die blijft lastig om te vertalen. \u2018Ein Finale, das einem den Mund w\u00e4ssrig macht\u2019? Mooi is het niet. Daarom misschien toch beter zoiets: \u2018ein sehns\u00fcchtig erwartetes Finale\u2019 of \u2018ein Finale, das begeistert\u2019.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het was een \u2018finale om van te watertanden\u2019 schreven ze bij de NOS in een voorbeschouwing van de \u2018droomfinale\u2019 van het WK darts begin van dit jaar. De finale is trouwens gewonnen door Michael van Gerwen, de nummer 1 van de wereldranglijst. Naar aanleiding van het stukje van de NOS heb ik met collega\u2019s nagedacht […]<\/p>\n","protected":false},"author":1127,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23484,6941],"tags":[23501],"class_list":["post-14209","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-idiom","category-wortbildung","tag-implizite-transposition"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14209","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1127"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14209"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14209\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14244,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14209\/revisions\/14244"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14209"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14209"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14209"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}