{"id":2237,"date":"2014-05-21T12:35:36","date_gmt":"2014-05-21T10:35:36","guid":{"rendered":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/?p=2237"},"modified":"2014-05-27T11:02:26","modified_gmt":"2014-05-27T09:02:26","slug":"vlotjes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/2014\/05\/21\/vlotjes\/","title":{"rendered":"Vlotjes"},"content":{"rendered":"

In mijn bijdrage van een paar dagen geleden<\/a> vertelde ik dat mijn vlucht vlotjes<\/strong> (Du. flott<\/em>, z\u00fcgig, reibungslos<\/em>) was verlopen. Met het suffix –tjes<\/em> en zijn varianten –jes<\/em>, –pjes<\/em>, –etjes<\/em> kun je in het Nederlands bijwoorden vormen: koeltjes <\/strong>(Du. k\u00fchl<\/em>), zwakjes <\/strong>(Du. ziemlich schwach<\/em>), kalmpjes<\/strong> (Du. ruhig, gem\u00e4chlich<\/em>), stilletjes <\/strong>(Du. sachte<\/em>). Welke variant je moet gebruiken, hangt af van de klankstructuur van het basiswoord, net als bij het diminutiefsuffix –tje<\/em> waarmee je in het Nederlands verkleinwoorden vormt: jas-je<\/em>, schoen-tje<\/em>, oom-pje<\/em>, mann-etje<\/em> etc. Er bestaan ook nog regionale varianten van –tjes<\/em>: in het westen van Nederland hoor je bijvoorbeeld zachies<\/em> (zachtjes<\/strong>). In gesproken Belgisch-Nederlands komen stillekes <\/em>(stilletjes<\/em>), zwakskes<\/em> (zwakjes<\/em>) en andere bijwoorden met –ke(n)s<\/em> voor. Vergelijkbare bijwoorden worden ook gevormd in het Fries, bv. stiltsjes <\/em>(stilletjes<\/em>) en swietsjes <\/em>(zoetjes<\/strong>, Du. sachte<\/em>) en in het Afrikaans, bv. koeltjies <\/em>(koeltjes<\/em>) en fyntjies <\/em>(fijntjes<\/strong>, Du. fein<\/em>). In Duitse dialecten bestaat het bijwoord still(e)chen<\/em>, maar nieuwe bijwoorden van dit type lijken er niet te worden gevormd. In het Nederlands daarentegen worden nog wel nieuwe tjes<\/em>-bijwoorden gevormd; op het internet vinden we voorbeelden als cooltjes <\/strong>en relaxed-jes.<\/em><\/strong><\/p>\n

Het gebruik van een diminutiefsuffix in Nederlandse bijwoorden is al heel oud. Al in het Vroegmiddelnederlands van de 13de eeuw zijn er bijwoorden die eindigen op –ken <\/em>of –kine<\/em>, bv. stillekine <\/em>(stilletjes). De –s<\/em> lijkt er vanaf de 15de eeuw te zijn bijgekomen, bv. soetkens<\/em> (zoetjes<\/em>) en dunnekens <\/em>(dunnetjes<\/strong>) en varianten, bv. sachtgens <\/em>(zachtjes<\/em>) en lichtgens <\/em>(lichtjes<\/strong>).<\/em> Vanaf de 17de eeuw worden er volop bijwoorden met –tjes<\/em> gevormd, bv. bleekjes<\/strong> (Du. bl\u00e4sslich<\/em>) en losjes <\/strong>(Du. locker<\/em>, leichthin<\/em>) en di\u00e9 vormen zijn tot de standaardtaal gaan behoren.<\/p>\n

Waarom plakken Nederlandstaligen –tjes<\/em> achter een adjectief of bijwoord? Voegt –jes<\/em> in vlotjes<\/em> een betekenis toe die vlot<\/em> niet heeft? Waarschijnlijk wel, maar die precieze betekenis is heel moeilijk te bepalen. Het gaat vaak over subtiele nuances, soms alleen maar stilistische effecten die ook voor een taalkundige moeilijk zijn om te beschrijven. Saampjes<\/strong> (Du. zusammen<\/em>) klinkt op \u00e9\u00e9n of andere manier gezelliger dan samen<\/em>, en stiekempjes <\/strong>(Du. klammheimlich<\/em>) <\/strong>is niet zo stout als stiekem<\/em>. Een paar tjes<\/em>-bijwoorden hebben wel een aparte betekenis ontwikkeld die verschilt van die van het basiswoord. Zo kan het bijwoord zoetjes<\/em> behalve ‚zoet‘ ook ‚langzaam‘ betekenen (vooral in de vorm zoetjesaan<\/strong>, Du. allm\u00e4hlich<\/em>) en fijntjes<\/em> is niet alleen ‚fijn‘ maar ook ‚listig‘. Denk verder aan de uitdrukking er <\/em>warmpjes<\/strong> bij zitten<\/em>, die zoveel betekent als ‚rijk zijn‘.<\/p>\n

Voor mijn promotieonderzoek naar bijwoordvorming in het Nederlands (Diepeveen 2012<\/a>) heb ik 86 verschillende tjes<\/em>-bijwoorden in hedendaags corpusmateriaal verzameld. Voorbeelden als bruintjes<\/strong>, rozigjes<\/strong>, <\/em>banaaltjes <\/strong>en geiltjes<\/strong> (Du. scharf<\/em>) <\/em><\/em>laten zien dat je –tjes<\/em> met een heel gevarieerde groep van adjectieven kunt combineren<\/em>. En daarnaast ook met een paar bijwoorden, bv. saampjes <\/em><\/em>en eventjes<\/strong> (Du. einen Augenblick)<\/em>. Niet te vergeten ook\u00a0welletjes <\/strong>in de constructie het is welletjes <\/em>(Du. jetzt reicht’s<\/em>).<\/p>\n

Met –tjes<\/em> gevormde woorden worden niet alleen bijwoordelijk gebruikt: een predicatief voorbeeld is hij is vandaag stilletjes<\/em>. Attributieve voorbeelden, zoals een <\/em>netjes<\/strong> woord<\/em> (Du. ein h\u00f6fliches Wort<\/em>) en ietsjes<\/strong> hoofdpijn<\/em> (Du. etwas Kopfschmerzen<\/em>) komen weinig voor. Daarmee hangt samen dat woorden op –tjes<\/em> geen buigingsuitgang kunnen krijgen, dus vormen als\u00a0vlotjese <\/em>en vlotjeser <\/em>komen niet voor.<\/p>\n

Ik ga zoetjesaan stoppen, want waarschijnlijk bent u al lichtjes verward. Maar ik hoop dat u ziet dat bijwoordvorming met -tjes<\/em> een uniek Nederlands woordvormingsproced\u00e9 is.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In mijn bijdrage van een paar dagen geleden vertelde ik dat mijn vlucht vlotjes (Du. flott, z\u00fcgig, reibungslos) was verlopen. Met het suffix –tjes en zijn varianten –jes, –pjes, –etjes kun je in het Nederlands bijwoorden vormen: koeltjes (Du. k\u00fchl), zwakjes (Du. ziemlich schwach), kalmpjes (Du. ruhig, gem\u00e4chlich), stilletjes (Du. sachte). Welke variant je moet […]<\/p>\n","protected":false},"author":1833,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6941,6940],"tags":[23504,23492],"class_list":["post-2237","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-wortbildung","category-wortschatz","tag-diminutiv","tag-niederlaendische-adverbien"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2237","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1833"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2237"}],"version-history":[{"count":25,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2237\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2326,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2237\/revisions\/2326"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.fu-berlin.de\/nederlands\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}